كجا تكيه كند و از سوى ديگر طرح استعمارى مسخ فرهنگى را خنثى يا دست كم كم‌اثر مىكرد . با اينكه در طول سدهء اخير و اصلاحگرانى چون سيد جمال الدين اسدآبادى ( 1254 - 1314 ه ) ، محمد عبده ( 1266 - 1323 ه ) ، اقبال لاهورى ( 1289 - 1357 ه ) و بسيارى ديگر در عرصهء جهان اسلام در زمينهء تبيين مفهوم « بازگشت به خويش » و نيز « تصفيهء منابع فرهنگى » و تحقق آن بسيار كوشيده‌اند و توفيق قابل توجهى نيز به دست آمده است ، اما در عين حال بايد اذعان كرد كه هنوز هم گامهاى مهم و تعيين كننده‌اى در جهت « تجديد بناى تفكر اسلامى » برداشته نشده است . حتى انديشه بازگشت به خويش تا آنجا غريب مىنمايد كه برخى از روشنفكران آن را به معناى بازگشت به ارتجاع و به تعبير يكى از آنان « بازگشت به خيش » مىدانند . ! ! و اخيرا نيز رسانه‌هاى گروهى غربى و تحليلگران استعمارى تمامى خيزشهاى اسلامى را در جهان اسلام ، و حتى در خود غرب ، بدون تمايز بين گرايشهاى مختلف درونى آن تحت عنوان « بنيادگرايى اسلامى » مورد انتقاد و تهاجم و تمسخر قرار مىدهند . ما را با روشنفكران مغرض و معاند با اسلام و نيز با بوقهاى تبليغاتى امپرياليستى كارى نيست ، اما اگر منصفانه به قضاوت بنشينيم بايد اعتراف كنيم كه عدم تلاش كافى و وافى در جهت بازسازى و احياى فكر دينى و مرزبندى اسلام تجديد حيات يافته با اسلام سنتى و تاريخى از يكسو و از سوى ديگر افكار و اعمال برخى از گروهها و جريانهاى سياسى شده اسلامى ، ولى به شدت ارتجاعى و منحط ، كه مىپندارند تمامى مواريث كهن لزوما اسلامى است ، سبب شده است كه عده‌اى در شرق و غرب بازيابى هويت ملى - اسلامى را با واپسگرايى و ارتجاع و ضديت با تمدن و پيشرفت و تكنولوژى تفسير كنند و نهضت نوگرايى و نوسازى اسلامى را ، كه شرقى و انقلابى است ، مخدوش سازند . وقتى گروههايى هنوز در انديشهء تجديد خلافت هستند و حتى با شركت زنان در انتخابات ( براى رأى دادن نه انتخاب شدن ) شديدا مخالفت مىكنند و حتى بالاتر به بهانه اينكه پيامبر امى و بىسواد بوده ، پس علم و دانشگاه غير شرعى است ، نبايد جاهلان و مغرضان اين افكار را بازگشت به خيش تفسير